‘Sharing ideas, enriching your cultural heritage’
02apr

Atlassen

In de zeventiende eeuw kende de cartografie in Nederland een grote bloei. Nederlandse cartografen domineerden de Europese markt bijna volkomen. Hoogtepunten uit deze periode zijn de atlassen van Blaeu en Mercator. Maar ook voor de zeventiende eeuw zijn er atlassen gemaakt, deze waren met name gebaseerd op het klassieke werk van Ptolemeus.

Joan Blaeu, Toonneel der steden van 's Konings Nederlanden; met hare beschrijvingen. Amsterdam: Joan Blaeu, 1649.
Het Scheepvaartmuseum

De Cosmographia (Geographia) van Claudius Ptolemaeus (ca. 90 - 168) wordt gezien als een belangrijke inspiratiebron voor de cartografen van de late middeleeuwen en de renaissance. Het is een van de groots opgezette compilaties van de geografische kennis over de wereld ten tijde van het Romeinse Rijk. Vanaf 1475 verschenen meerdere edities van de tekst uitgebreid met Tabulae novae (moderne kaarten), waarvan twee door Gerardus Mercator (1512-1594).

Mercator was een Vlaamse cartograaf, instrumentmaker en graveur, die al tijdens zijn leven als de "Ptolemaeus van zijn tijd" beschouwd werd. Mercator zag zichzelf veel meer als een wetenschappelijk kosmograaf, dan als iemand die met het maken en verkopen van kaarten zijn brood moest verdienen. Hij introduceerde het woord atlas. Dit woord omvatte destijds alle kaarten van de kosmos; dus van zowel het heelal als de aarde.

Behalve de Atlas van Mercator (1630) is ook Literarum Latinarum, quas italicas, cursoriasque vocant, scribendarum ratio (1540) in het bezit van het Scheepvaartmuseum. Dit is een boek over het cursieve schrift. Mercator was de eerste die het cursieve schrift ‘italic’ op landkaarten toepaste. Dit verfraaide het kaartbeeld zodanig, dat het tot in de negentiende eeuw gebruikelijk is gebleven plaatsnamen op kaarten cursief te schrijven.

Vanaf 1 april 2014 zijn in het Scheepvaartmuseum de hoogtepunten uit de atlassencollectie van het museum te zien in de nieuwe tentoonstelling De Atlassen. De bezoeker maakt kennis met pioniers van de cartografie, die met hun kaarten en atlassen de resultaten van de grote ontdekkingsreizen volgden en zo het wereldbeeld radicaal veranderden.

Vera Weterings

Picturae digitaliseerde deze atlassen voor het Scheepvaartmuseum, zie voor meer informatie het projectartikel.